Als je van A naar B wilt moet je B doen

De ambitie van inclusief onderwijs vraagt om een afbakening, om het risico te beslechten dat we veel doen en hard werken, maar weinig resultaat boeken of – ernstiger – tegen onze eigen ambities inwerken.

Dagelijks ervaar ik het voordeel van één kapstok: het SVZ Ondersteuningsplan 2024-2028. Dat plan is breed gedragen en tot stand gekomen vanuit een grote diversiteit aan professionals, ouders en leerlingen in de regio. Het bevat een gezamenlijke visie, kernwaarden, leidende principes en doelen als houvast voor jaarplannen, projecten en dagelijks handelen in de praktijk.

Een voorbeeld. Het eerste leidende principe luidt: ‘Onze leerlingen gaan naar scholen voor regulier voortgezet onderwijs in de regio.’ Op grond van dat principe stellen we extra middelen beschikbaar om de doorstroom van vso naar vo te stimuleren. Een ander voorbeeld komt voort uit onze kernwaarde ‘lef’: ‘Het pad naar inclusief onderwijs bestaat nog niet, laat staan dat het geëffend is. Dat vraagt van ons om samen, buiten de gebaande paden, lef te tonen en onze eigen regionale route te bepalen.’ Samen met drie schoolbesturen ontwikkelen we regulier havo-vwo-onderwijs waar leerlingen met een vso-ondersteuningsbehoefte zich ook goed kunnen ontwikkelen.

Wortels en stokken

Er zijn wortels en stokken op het gebied van de maatschappelijke opgave, de juridische noodzaak en de financiële doelmatigheid en bestendigheid. Daarmee bedoel ik: in de pluriforme democratie die we zijn, is diversiteit een gegeven en inclusie een opdracht en een noodzaak. Een inclusieve maatschappij begint op school. Daar kunnen kinderen en jongeren veilig oefenen hoe het is om, hoe verschillend je ook bent of denkt, met elkaar een maatschappij te vormen. In onze deelnemersraad van samenwerkende schoolbesturen brengen we regelmatig die maatschappelijke opdracht (de driehoek van Biesta die bestaat uit kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming) ter sprake, om van daaruit te bezien wat ons te doen staat.

Vele verdragen en verklaringen verplichten ons om al onze kinderen en jongeren volwaardig en gelijkwaardig onderwijs te bieden, zodat ze zich samen kunnen ontwikkelen (zie het beleidskader Met elkaar voor alle jongeren van OCW). Inclusief onderwijs wordt (inter-)nationaal gezien als de beste manier om dat voor elkaar te krijgen. Het is hun recht, onze plicht. Anke de Boer zette dit feit recent naar alle 140 deelnemers kracht bij tijdens haar keynote op onze jaarlijkse SVZ-dag. Economisch gezien is de urgentie van inclusief onderwijs in veel regio’s merkbaar. Zo stijgt bij SVZ, net als landelijk, het deelnamepercentage in het vso. Omdat het systeem zo werkt dat de afdracht voor het vso (en het praktijkonderwijs) van het totaalbudget van een samenwerkingsverband afgaat, blijft er minder geld over voor het regulier onderwijs om inclusief te werken. Van collega-samenwerkingsverbanden is mij bekend: als je eenmaal in de negatieve spiraal zit, dan is (tegen) investeren nauwelijks meer mogelijk en wordt werken aan inclusief onderwijs nog vele malen complexer. Samen met het samenwerkingsverband in het po nam SVZ deel aan een onderzoek van het Instituut voor Inclusief Onderwijs. Komend jaar implementeren we samen concrete adviezen uit dit onderzoek in de regio om de onderinstroom in het gespecialiseerd onderwijs in po en vo te doen dalen.

Een nieuwe weg

In verandertrajecten bereik je meer als je in het veranderproces zelf doet wat je beoogt te bereiken. Zeker als het om grote maatschappelijke veranderingen gaat, waarin van veel verschillende partijen iets nodig is om succesvol te zijn. Als we in 2035 inclusief onderwijs willen realiseren, moeten we nu in het klein doen wat we in het groot willen. Om docenten en leerlingen te ondersteunen zich op hun kerntaak te focussen, moeten we samenwerking in de school organiseren. Daarvoor moeten we niet meer in ketens willen werken tussen onderwijs, jeugdhulp, leerplicht, GGD, schoolmaatschappelijk werk, maar betrokken medewerkers samen laten komen tot een aanpak. Dat betekent investeren in elkaar leren kennen, in nieuwe manieren van samenwerken, en in samen een nieuwe weg zoeken en maken. Vroegtijdig en voordat het spaak loopt met leerlingen. Dat lijkt makkelijk, maar zoals een van onze wethouders zegt: “Als netwerk samenwerken, vraagt om een andere manier van samenwerken en samen zoeken, en daar moeten we onze mensen ook in mee nemen. Vanuit de gemeenten, vanuit de zorg en vanuit scholen.”

Een ander voorbeeld. Als we regulier onderwijs als uitgangspunt nemen voor alle leerlingen en alles wat extra of anders is als aanvullend en/of tijdelijk arrangement willen zien, dan moeten we daar nu al naar handelen. Dat betekent dat we bij onderinstroom en evaluaties in het gespecialiseerd onderwijs altijd het regulier onderwijs betrekken. Of dat bijvoorbeeld, zoals bij collega-samenwerkingsverbanden het geval is, er altijd een plek voor een leerling gereserveerd staat in het regulier onderwijs, ook als die leerling tijdelijk onderwijs volgt in het gespecialiseerd onderwijs.

Macht en invloed

“Als het hart van de macht het wil, is het binnen 24 uur geregeld”, is een uitspraak van corporate antropoloog Jitske Kramer. Die geeft mij, juist als het lastig is, stevigheid om vol te houden en door te zetten. De paradigmashift van individueel-medisch naar sociaal-contextueel werken en denken krijgen we niet zomaar voor elkaar. Tegelijkertijd: er is zoveel dat mensen kunnen en dat hen lukt als ze samenwerken, hun nek uitsteken, lef tonen. Wij stellen elkaar bij SVZ steeds dezelfde vraag, om te leren van wat we doen en van wat het effect is op leerlingen. Voor die leerling zelf, maar ook vooral op een iets abstracter niveau voor meer leerlingen, voor de inzet van middelen, voor wat we te veranderen en te behouden hebben in ons gedrag en onze processen: Wat leert deze leerling ons?

Iedereen die werkt met en voor kinderen en jongeren heeft macht en/of invloed. Altijd. Bijvoorbeeld door je uit te spreken, zodat anderen zich moeten verhouden tot de informatie die je deelt. Of door te escaleren als iets rond blijft zingen en niet op een bepaald niveau opgelost wordt. Of door collega’s te helpen met wat nodig is, ook als dat niet formeel tot je rol behoort. Juist daar waar gezamenlijke verantwoordelijkheid met betrekking tot een complex onderwerp mensen lamslaat, is het belang van handelen groot. SVZ trok bijvoorbeeld in onze regio de herijking van onze aanpak en het pact Schoolaanwezigheid naar zich toe. De ondertekening vierden we tijdens een gezamenlijke conferentie met het po, met ouders en leerlingen en heel veel betrokkenen uit onderwijs, zorg en gemeenten. Dat ook zoveel eindverantwoordelijken er waren (wethouders en bestuurders van alle scholen, de GGD en de jeugdteams), laat het belang voor de regio zien. Stap voor stap maakt nu eenieder vanuit zijn rol en gezamenlijk de ambities waar en kan SVZ weer een stapje terug doen.

Heel veel kan wél

Ja, er is van alles dat niet helpt om inclusief onderwijs snel en goed van de grond te krijgen. Te vroege selectie, tekorten aan middelen en personeel, financiële schotten, wetten voor passend, maar niet inclusief onderwijs, onze meritocratische geïndividualiseerde maatschappij, een systeem dat uitsluiting mogelijk maakt en soms zelfs stimuleert, hardnekkig individueel-medisch denken,....

Maar heel veel kan wél. Lees de boeken, kijk de lezingen, bezoek de conferenties. Maak het mogelijk voor mensen in je organisatie om dat ook te doen. Kijk de kunst af: er zijn legio voorbeelden van inclusief onderwijs in Nederland en daarbuiten toegankelijk via het Steunpunt Passend Onderwijs of de Stichting Naar Inclusiever Onderwijs.

Inclusief en passend onderwijs is niet iets dat ‘er ook nog bijkomt’ of ‘mislukt is’. Het is goed onderwijs met passende ondersteuning voor alle leerlingen samen. Dat het kan, is al lang op meerdere plekken aangetoond, dat het moet is een feit en als je het wil, dan vinden we samen een weg. Voor al onze leerlingen.

Auteur: Lydie van de Laar

directeur-bestuurder Samenwerkingsverband Voortgezet Onderwijs Zaanstreek, bestuurslid ONSwv