Op weg naar inclusief onderwijs: stel de juiste vragen

De regering streeft ernaar dat in 2035 alle scholen inclusief zijn. Toch groeit het aantal verwijzingen naar het speciaal onderwijs in Nederland nog altijd, terwijl dat in onze buurlanden niet zo is (PO-Raad 2025; Onderwijsraad 2025). Er zijn echter ook scholen die al jaren laten zien hoe inclusief onderwijs vormgegeven kan worden. Wij onderzochten zeven scholen die bekendstaan als voorlopers. Hoe geven zij inclusief onderwijs vorm en wat zijn daarbij belangrijke elementen?

Gedeelde visie

Binnen de voorbeeldscholen is sprake van een heldere en gedeelde visie op inclusief onderwijs. Veelgebruikte woorden van directieleden en leraren zijn ‘samen’, ‘dichtbij huis’ en ‘met elkaar’.

“Een leerling met een speciale behoefte is gewoon in de klas bij ons. Die plaatsen we niet buiten de klas.”

- leiderschapsteam, school 2 -

“Ik vind het belangrijk dat ze ook gewoon in de wijk met hun vriendjes onderwijs kunnen volgen hier.”

- leerkracht, school 5 -

Deze omschrijvingen sluiten aan bij de definitie van inclusief onderwijs van het ministerie. Belangrijk is dat inclusief onderwijs niet alleen gaat over leerlingen met een speciale ondersteuningsbehoefte, maar over álle leerlingen.

Toch blijkt in vier van de zeven voorbeeldscholen dat er verwarring is rondom de term passend of inclusief onderwijs. Zo geeft één school aan beide vormen tegelijk te bieden, terwijl een andere school inclusief onderwijs vooral ziet als een modewoord. Ook geven sommige schoolleiders aan niet precies te weten wat het verschil is.

“Passend onderwijs is een prettigere term, ook omdat je altijd kijkt naar wat bij een kind past. Inclusief betekent in mijn ogen dat iedereen binnen het reguliere onderwijs moet blijven, en dat is in de praktijk eigenlijk niet mogelijk. Naar mijn mening is het soms noodzakelijk dat een kind naar een beter passende plek gaat.”

- schoolleider, school 1 -

Een schoolleider benadrukt dat het verschil vooral zit in houding, kennis en expertise: inclusief onderwijs vraagt om een bredere professionele houding en een ondersteunend netwerk. Een ander team wijst op het verschil in uitgangspunten: bij passend onderwijs zoek je een plek die bij het kind past, terwijl inclusief onderwijs het systeem zo aanpast dat het kind kan blijven. Daarmee raakt het onderscheid de kern: passend onderwijs is wettelijk verankerd en richt zich op plaatsing; inclusief onderwijs is een beleidsambitie die inzet op het aanpassen van het reguliere systeem.

Mindset

Wanneer een leerling andere onderwijsbehoeften heeft, kijken de voorbeeldscholen in de eerste plaats naar wat wél mogelijk is en op welke manier leerlingen kunnen deelnemen aan dezelfde activiteiten als hun klasgenoten.

“We hebben een meisje met downsyndroom dat bij ons is gestart, want die zou op haar vorige school van groep twee naar drie gaan. De school gaf aan: ‘Ja, wij zien het gewoon niet zitten in groep drie, heel beweeglijk meisje, heel impulsief, absoluut leerbaar maar niet binnen een setting van een klas’. Met die ouders zijn we gaan zitten en kijken: Welke momenten lukt het wel? En wat vinden jullie belangrijk?”

- directie, school 6 -

Een belangrijk aspect dat in veel scholen naar voren komt, is ook dat je er als leraar niet alleen voor staat. Dat er veel ondersteuning is in de klas, maar ook dat je er als team voor elkaar bent.

“Daar hebben we buddyklassen voor, om kinderen eventjes te ‘parkeren’ en zelf tot rust te komen. Want als jij getriggerd bent, kunnen kinderen onder je huid komen.”

- leraar, school 3 -

Expertise ontwikkelen en benutten

Binnen de voorbeeldscholen is veel expertise aanwezig. Leraren hebben verschillende scholingstrajecten gevolgd, zoals gedragsspecialist, kindercoach, trainingen in traumasensitief onderwijs en de master SEN. Daarnaast nemen zij deel aan cursussen via het samenwerkingsverband, studiedagen, conferenties, teamtrainingen en collegiale observaties.

Schoolleiders ondersteunen professionele ontwikkeling door ruimte te bieden, te luisteren, middelen beschikbaar te stellen en gezamenlijk te reflecteren.

“Ik kan hier groeien als leerkracht. Dat ontwikkelen vind ik heel leuk. Samen bouwen aan iets zonder vast te zitten aan ‘zo moet het en niet anders’. Uiteraard vanuit een goede basis, maar ook verder durven kijken.”

- leraar, school 5 -

“Wat we niet in huis hebben en waar we tegenaan lopen, dat is prima: dan scholen we ons daarin.”

- directieteam, school 2 -

Daarnaast werken scholen met ontwikkel- of leerteams rond thema’s die samenhangen met inclusief onderwijs. Denk aan ouderbetrokkenheid, burgerschap, relationeel gedrag en de samenwerking met de voorschool of het speciaal onderwijs.

Grenzen stellen

Alle scholen benadrukken het belang van grenzen stellen. Wanneer de veiligheid van leerlingen, de groep of de leraar in het geding komt, kan het zijn dat de leerling moet worden doorverwezen naar een passendere plek.

‘Ik heb wat kinderen gehad die qua gedrag […] zo escaleerden, ook bij kleuters, dat de veiligheid van de groep echt in het geding was. Kinderen werden bang, er werd geschreeuwd, gegooid, geslagen.’

- leraar, school 1 -

Tegelijkertijd blijft het denken in mogelijkheden leidend. Wat zou er gebeuren als we bij verschillen niet beginnen met ‘wat ontbreekt’, maar met ‘wat brengt deze leerling mee’? 

Reflectievragen voor scholen

• In hoeverre delen wij als team een gezamenlijke visie op inclusief onderwijs?
• Gaat onze visie over álle leerlingen, of vooral over leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften?
• Weten wij wat het verschil is tussen passend en inclusief onderwijs en handelen we daarnaar?
• Denken we vooral in beperkingen of in
  mogelijkheden?
• Hoe maken we onze visie expliciet richting nieuwe collega’s?
• Welke expertise is al aanwezig in ons team en
  wat ontbreekt nog?
• Hoe stimuleren wij professionele ontwikkeling en kennisdeling?
• Waar liggen onze grenzen als het gaat om
  veiligheid en haalbaarheid?

Auteur: Judith ‘t Gilde

Universitair docent en lerarenopleider bij de Educatieve Master Primair Onderwijs (EMPO) aan de Vrije Universiteit

Auteur: Jan Baan

Universitair docent en lerarenopleider bij de Universitaire PABO en de EMPO aan de Vrije Universiteit